PGT-M Nedir? Tek Gen Hastalıklarını Embriyoda Taramak

İçindekiler

• PGT-M nedir?
• Merak edilen PGT-M soruları
• Hangi hastalıklar taranabilir?
• Kimlere gerekir?
• Prob hazırlığı neden önemlidir?
• Süreç nasıl ilerler?
• Sonuçlar ve kısıtlamalar nasıl okunur?
• Türkiye yasal çerçevesi ve SGK / SUT kapsamı
• Sıkça sorulan sorular

PGT-M Nedir?

PGT-M (Preimplantation Genetic Testing for Monogenic Disorders), ailede bilinen belirli bir tek gen hastalığı taşıyıcılığı varsa, tüp bebek aşamasında embriyoların bu spesifik hastalık açısından taranmasını sağlayan hedefli bir yöntemdir. Amaç, hedeflenen hastalık açısından etkilenmemiş embriyoyu tespit ederek transfer etmektir.

Burada en sık karıştırılan konu PGT-M ile PGT-A arasındaki farktır. PGT-A embriyonun genel kromozom sayısını tararken, PGT-M yalnızca aileye özel tanımlanmış geni hedefler. Gerekli görülen durumlarda iki test aynı embriyoda birlikte uygulanabilir. Çiftlerin taşıyıcılık durumlarını tespit eden ön testler hakkında ayrıntılı bilgiyi genetik testler rehberimizde inceleyebilirsiniz. PGT-A’nın klinik karar süreçlerindeki yeri için ise baş editörün PGT-A değerlendirmesi yazımıza göz atabilirsiniz.

Merak Edilen PGT-M Soruları

Soru	Kısa cevap
PGT-M nedir?	Ailede bilinen tek gen hastalığı için embriyoların transfer öncesi hedefli olarak test edilmesidir.
Tek gen hastalığı PGT ile taranır mı?	Hastalık yapıcı mutasyon biliniyor ve teknik hazırlık uygunsa PGT-M ile embriyoda hedefli değerlendirme yapılabilir.
PGT-M kimlere gerekir?	Taşıyıcı çiftler, hasta çocuk öyküsü olan aileler veya bilinen tek gen hastalığı riski bulunan çiftlerde gündeme gelir.
PGT-M sonucu kesin midir?	Hiçbir genetik test %100 mutlak garanti değildir; gebelikte prenatal tanı/tarama seçenekleri ayrıca konuşulmalıdır.

Hangi Hastalıklar Taranabilir?

Moleküler genetik tanısı doğrulanmış ve aileye özel prob hazırlığı teknik olarak uygun bulunan birçok tek gen (Mendel) hastalığında PGT-M planlanabilir. Ancak her genetik varyant PGT-M için teknik olarak uygun olmayabilir; varyant tipi, alel amplifikasyon verimi ve bağlantı analizi (linkage) uygunluğu tüp bebek öncesinde laboratuvarca değerlendirilmelidir (ASRM 2023):

Kalıtım Tipi	Örnekler	Çocuğa Geçiş Riski
Otozomal resesif	Talasemi, SMA, kistik fibrozis	İki taşıyıcı ebeveynde etkilenmiş çocuk riski her gebelikte %25
Otozomal dominant	Huntington, Marfan, nörofibromatozis	Hasta ebeveynden geçiş riski çoğunlukla %50
X’e bağlı	Hemofili, Duchenne kas distrofisi	Erkek çocuklarda etkilenme riski daha yüksek olabilir

Genetik tarama planı için hedef varyantın ve aile içindeki kalıtım ilişkisinin laboratuvarca doğrulanması gerekir. Yeterli aile örneği her vakada bulunmayabilir; bu durumda laboratuvar, uygun alternatif doğrulama ve bağlantı analizi seçeneklerini değerlendirir.

Kimlere Gerekir?

PGT-M uygulaması genel bir rutin test değildir; spesifik risk taşıyan ailelerde klinik değerlendirmeyle kararlaştırılır:

• Her iki eş aynı resesif hastalık için taşıyıcı saptandıysa,
• Eşlerden birinde dominant genetik bir hastalık bulunuyorsa,
• Anne X kromozomuna bağlı geçiş gösteren bir hastalık taşıyıcısıysa,
• Daha önceki gebelikte veya çocukta genetik hastalık tanısı konmuşsa,
• Aile soy ağacında doğrulanmış tek gen mutasyonu varsa.

Sadece “genel olarak daha sağlıklı embriyo seçimi yapmak istemek” PGT-M için yeterli bir neden değildir; PGT-M tüm hastalıkları taramaz, yalnızca hedeflenen spesifik geni inceler.

Prob Hazırlığı Neden Önemlidir?

PGT-M, raftan alınıp uygulanan hazır bir test değildir. Aileye özel test hazırlığı ve laboratuvar protokolü (prob tasarımı) gerektirir. Prob tasarımı ve teknik hazırlık süreci vakaya, incelenen varyantın cinsine ve laboratuvar protokolüne bağlı olarak değişir; birkaç haftadan birkaç aya uzayabilir.

Bu süreçte anne, baba ve gerekli durumlarda aile büyüklerinden kan örnekleri alınarak laboratuvarda genetik haritalama yapılır (TÜTD 2024). Bu nedenle PGT-M düşünen çiftlerin, tüp bebek tedavisine başlamadan önce genetik danışmanlık görüşmesi yapması sürecin zamanlaması açısından son derece yararlıdır.

Süreç Nasıl İlerler?

1. Genetik Danışmanlık: Mutasyon raporları incelenir ve aile haritası çıkarılır.
2. Prob Tasarımı: Laboratuvarda çiftin mutasyonuna özel test protokolü hazırlanır.
3. IVF / ICSI: Klasik tüp bebek süreciyle yumurta ve sperm döllenir.
4. Embriyo Gelişimi & Takip: Embriyolar laboratuvar koşullarında izlenir; biyopsi çoğunlukla 5. veya 6. gün blastokist aşamasında trofektoderm dokusundan yapılır.
5. Biyopsi & Analiz: Embriyodan alınan örnekler genetik laboratuvarına gönderilir.
6. Dondurma veya Transfer Stratejisi: Biyopsi sonrası embriyolar sıklıkla dondurularak (vitrifikasyon) saklanır ve analiz sonucu beklenir; uygun vakalarda taze transfer veya dondurulmuş siklus kararı klinisyen gözetiminde verilir.
7. Transfer Planı: Test sonucuna göre hedef hastalık açısından etkilenmemiş embriyo transfer için değerlendirilir.

Trofektoderm biyopsisi, embriyonun gelecekte bebeği oluşturacak iç hücre kitlesinden (ICM) değil, plasentayı oluşturacak dış hücre tabakasından yapılır. ESHRE önerileri, deneyimli merkezlerde yapılan biyopsiler sonrasında kısa dönem neonatal sonuçlarda belirgin bir zarar sinyali gösterilmediğini; bununla birlikte uzun dönem etkilerin izlenmeye devam ettiğini belirtir.

Sonuçlar ve Kısıtlamalar Nasıl Okunur?

Genetik laboratuvarından gelen PGT-M raporu şu kategorilerde değerlendirilir:

• Etkilenmemiş: Hedeflenen mutasyonu taşımayan veya hastalığa yol açmayan embriyodur; transfer için önceliklidir.
• Taşıyıcı: Otozomal resesif hastalıklarda hastalık belirtisi göstermez, anne-baba gibi taşıyıcıdır. Taşıyıcı embriyoların transfer kararı; çiftin genetik danışmanlığı, klinikteki etkilenmemiş embriyo sayısı, etik-tıbbi kurul görüşü ve aydınlatılmış onam çerçevesinde değerlendirilir.
• Etkilenmiş: Hedeflenen hastalığı taşıyan embriyodur; klinik ve etik ilkeler gereği transfer edilmesi önerilmez.
• Sonuçsuz (Tanı Konamayan): Allel kaybı (allele drop-out - ADO) veya amplifikasyon yetersizliği nedeniyle net sonuç alınamamıştır; yeniden biyopsi veya farklı planlama gerekebilir.

Yanlış Tanı ve Sınırlamalar Riski: ESHRE PGT konsorsiyumu önerilerinde, birçok merkezde allel drop-out (ADO) veya biyoloji/laboratuvar etkenlerine bağlı PGT-M yanlış tanı oranlarının %1–3 kadar düşük bildirilebildiği; gerçek riskin test tasarımı, teknik protokol ve merkezin performansına göre değiştiği belirtilir. Ayrıca PGT-M yalnızca hedeflenen spesifik varyantı inceler; genel bebek sağlığı garantisi vermez. Bu nedenle PGT-M sonrası elde edilen gebeliklerde prenatal (gebelik sırasındaki) takip ve tanı seçenekleri (CVS veya amniyosentez) doktorunuzla birlikte değerlendirilmelidir.

Türkiye Yasal Çerçevesi ve SGK / SUT Kapsamı

Türkiye’de PGT uygulamaları T.C. Sağlık Bakanlığı Üremeye Yardımcı Tedavi Uygulamaları ve Üremeye Yardımcı Tedavi Merkezleri Hakkında Yönetmelik uyarınca yürütülmektedir. Tıbbi zorunluluk bulunmayan hallerde cinsiyet seçimi yasaktır.

SGK SUT (Sağlık Uygulama Tebliği, EK-2/K) PGT Desteği: Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK), resmî tüp bebek açıklamasında yer alan 5510 sayılı Kanun ve SUT EK-2/K hükümleri uyarınca, tanımlanmış tek gen hastalığı taşıyıcısı olan ve hasta çocuk sahibi olma riski bulunan evli çiftlerde tüp bebek ile birlikte PGT-M masraflarını belirli şartlarla karşılayabilir. Başvuru tarihinde geçerli SUT/EK-2/K metni ve sağlık kurulu raporu esas alınmalıdır:

1. Üçüncü basamak sağlık kuruluşlarından (üniversite veya eğitim-araştırma hastaneleri) alınmış Sağlık Kurulu Raporu (Genetik ve Kadın Hastalıkları Doğum uzmanları imzalı).
2. Çiftlerin her ikisinin de tanımlı resesif mutasyon taşıyıcısı veya birinin dominant/X’e bağlı hastalık taşıyıcısı olduğunun moleküler genetik analiz raporu ile belgelenmesi.
3. Kadının 23 yaşını doldurmuş, 40 yaşından gün almamış olması ve SGK prim gün şartlarının sağlanması.
4. SGK mevzuatı kapsamında en fazla 3 tüp bebek (IVF/PGT-M) denemesi desteklenmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

PGT-M ile PGT-A arasındaki fark nedir?

PGT-M bilinen tek gen hastalığını hedefler. PGT-A ise embriyonun kromozom sayısını değerlendirir.

PGT-M için tüp bebek şart mı?

Evet. Embriyonun transfer öncesi test edilebilmesi için IVF/ICSI ile embriyo oluşturulması gerekir.

Prob hazırlığı ne kadar sürer?

Prob tasarımı vakaya, varyantın teknik özelliklerine ve laboratuvar protokolüne göre değişir; süreç birkaç haftadan birkaç aya uzayabilir.

PGT-M cinsiyet seçimi sağlar mı?

Hayır. Amaç hastalığın embriyoya geçmesini önlemektir. Tıbbi olmayan cinsiyet seçimi Türkiye’de yasaktır; konunun yasal ve etik çerçevesi için PGT ve cinsiyet seçimi rehberine bakabilirsiniz.