DHEA ve Büyüme Hormonu Tüp Bebekte İşe Yarar mı? Kanıt Temelli Değerlendirme

Evet, DHEA kullanırken hamile kalan kadınlar var. Ancak bir kişinin tedavi sonrasında gebe kalması, gebeliğin mutlaka o tedavi sayesinde gerçekleştiğini göstermiyor. Özellikle tüp bebekte aynı dönemde yumurtalık uyarımı yapılıyor, farklı ilaçlar kullanılıyor ve bazen tedavi protokolü değiştiriliyor. Dolayısıyla gebeliği yalnızca DHEA’ya bağlamak doğru olmaz.

Benim için önemli olan, DHEA kullanan kadınların kullanmayanlara göre daha fazla sağlıklı bebek sahibi olup olmadığı. Bunun için yapılan kontrollü çalışmalara baktığımızda belirgin bir avantaj gösterilemiyor.

Hastalarıma başarılı örnekleri önemsiz bulduğumu söylemiyorum. Elbette her gebelik sevindirici. Ama bir tedavinin gerçekten işe yaradığını anlamak için yalnızca başarılı hikâyelere değil, başarısız denemeleri de içeren araştırmaların tamamına bakmamız gerekiyor. Bu nedenle DHEA’yı tüp bebek başarısını artırmak amacıyla rutin olarak önermiyorum.

DHEA’nın yumurta kalitesini artırabileceği düşüncesi, yumurtalıklardaki folikül gelişiminde androjenlerin de rol oynamasından kaynaklanıyor. Özellikle yumurtalık rezervi düşük kadınlarda bu nedenle bir dönem oldukça sık kullanıldı.

Ancak teorik olarak mantıklı görünen bir yaklaşımın hastalarda gerçekten işe yarayıp yaramadığını ayrıca göstermemiz gerekiyor. Bugüne kadar yapılan araştırmalar, DHEA’nın yumurtaların kromozomal kalitesini iyileştirdiğini veya canlı doğum şansını artırdığını güvenilir biçimde ortaya koyamadı.

Burada yaş faktörünü de unutmamak gerekiyor. Özellikle 40 yaşından sonra yumurtalardaki kromozomal bozukluklar artıyor. DHEA kullanarak bu süreci tersine çevirebildiğimizi gösteren bir kanıtımız yok.

Ben hastalarıma DHEA’nın yumurtaları gençleştiren bir ilaç olmadığını anlatıyorum. Yumurtalık rezervi düşükse veya önceki tedavide az sayıda yumurta elde edilmişse, öncelikle hastanın yaşını, folikül sayısını ve daha önceki uyarım yanıtını değerlendiriyorum. DHEA’yı ise kanıtlanmış bir yumurta kalitesi tedavisi olarak görmüyorum.

Büyüme hormonu, bazı tüp bebek merkezlerinde özellikle yumurtalık rezervi düşük olan veya önceki denemelerinde ilaçlara yeterli yanıt vermeyen kadınlarda ek tedavi olarak kullanılabiliyor.

Bunun arkasındaki düşünce, büyüme hormonunun yumurtalıklardaki folikül gelişimini destekleyebileceği. Nitekim bazı küçük araştırmalarda daha fazla yumurta elde edildiği ve gebelik sonuçlarında iyileşme olabileceği bildirilmiş.

Ancak çalışmaların sonuçları birbirini yeterince desteklemiyor. Özellikle canlı doğum üzerindeki yararı konusunda hâlâ önemli belirsizlikler var. Bu nedenle güncel Avrupa kılavuzları, yumurtalık yanıtı düşük kadınlarda bile büyüme hormonunu muhtemelen önermiyor.

Ben de her düşük AMH değerinde veya başarısız tüp bebek denemesinden sonra büyüme hormonu başlanmasını doğru bulmuyorum. Çünkü eklediğimiz her ilacın hastaya gerçekten ne kazandırdığını bilmemiz gerekiyor.

Büyüme hormonu bazı özel durumlarda tartışılabilecek deneysel bir ek tedavi olabilir, ancak bugün için tüp bebek başarısını artırdığı kanıtlanmış standart bir uygulama değil.

DHEA, özellikle böbreküstü bezlerimizde üretilen ve vücutta testosteron ile östrojen gibi hormonların yapımında kullanılan doğal bir madde. Yaş ilerledikçe kandaki düzeyi genellikle azalıyor. Ancak bu azalmanın mutlaka takviyeyle düzeltilmesi gerektiğini düşünmemek gerekiyor.

Tüp bebekte DHEA’nın gündeme gelmesinin nedeni, androjenlerin yumurtalıklardaki küçük foliküllerin gelişiminde rol oynaması. Buradan hareketle, özellikle yumurtalık rezervi düşük veya önceki tedavilerde az sayıda yumurta elde edilmiş kadınlarda DHEA’nın yararlı olabileceği düşünüldü.

Bir dönem bu amaçla oldukça sık kullanıldı. Bazı küçük çalışmalarda olumlu sonuçlar da bildirildi. Ancak daha büyük ve güvenilir araştırmalarda DHEA kullanan kadınların daha fazla canlı doğum elde ettiği gösterilemedi.

Özellikle 40 yaşından sonra hastalarımın merak ettiği bir başka konu da yumurta kalitesi. DHEA’nın yumurtaları gençleştirdiğini veya kromozomal bozuklukları azalttığını gösteren bir kanıtımız yok.

Bu nedenle ben düşük AMH değeri olan her hastaya DHEA başlamıyorum. Önce yaşını, ultrasonla gördüğümüz folikül sayısını ve varsa önceki tüp bebek sonuçlarını değerlendiriyorum.

Kısacası, DHEA’nın yumurtalıklardaki etkileri bilimsel olarak ilginç. Ama bugün tüp bebek başarısını artırmak için rutin kullanmamızı gerektiren bir kanıtımız yok.

DHEA çoğu zaman vitamin veya sıradan bir takviye gibi tanıtılıyor. Oysa vücudumuzda testosteron ve östrojen gibi hormonların üretiminde kullanılan bir madde. Dolayısıyla dışarıdan aldığımızda hormonal etkiler ortaya çıkabiliyor.

Kadınlarda en sık karşılaştığımız sorunlar ciltte yağlanma, sivilce, tüylenme artışı ve saç dökülmesi. Bazı kadınlarda adet düzensizlikleri de görülebiliyor. Daha nadir olarak ses kalınlaşması gibi, her zaman tamamen geri dönmeyebilen değişiklikler ortaya çıkabiliyor. Kan yağlarını ve ruh hâlini de etkileyebiliyor.

Ben özellikle PKOS’u olan, testosteron veya DHEA-S düzeyi zaten yüksek bulunan kadınlarda çok dikkatli olurum. Çünkü mevcut hormonal dengesizliği daha da artırmak istemem. Meme kanseri gibi hormon duyarlı kanser öyküsü, gebelik veya emzirme döneminde de kullanılmasını uygun bulmam.

Kullanımı gerçekten düşünülüyorsa önce hormonal durumu ve kullanılan diğer ilaçları değerlendirmek gerekir. Gerektiğinde androjen düzeylerini ve kan yağlarını da kontrol ederiz.

Hastalarıma özellikle şunu söylüyorum: DHEA’nın 25 mg olması onu zararsız yapmaz. Burada önemli olan yalnızca miktar değil, kişinin hormonal durumu ve bu tedaviden gerçekten ne kazanmayı beklediğimiz.

Ben önermiyorum. Çünkü DHEA, üzerinde “takviye” yazsa bile vücudun hormon dengesini etkileyebilen bir madde.

Özellikle yumurtalık rezervi düşük olan kadınlar internette DHEA kullanıp gebe kalanların hikâyelerini okuyor ve doğal olarak denemek istiyor. Bunu anlayabiliyorum. Ancak başka bir kadında kullanılmış olması, sizin için de uygun olduğu anlamına gelmiyor.

Örneğin zaten androjen hormonları yüksek olan bir kadının DHEA kullanması doğru olmayabilir. Ayrıca başka hormon ilaçları veya bazı antidepresanlarla birlikte kullanıldığında istenmeyen etkiler ortaya çıkabiliyor. Ürünlerin içerik ve kalite güvencesi de önemli.

Benim için asıl soru DHEA’nın nereden alınacağı değil, neden kullanılacağı. Eğer amaç tüp bebek başarısını artırmaksa, öncelikle hastanın yaşı, yumurtalık rezervi ve önceki tedavilere verdiği yanıt değerlendirilmeli.

Üstelik DHEA’nın canlı doğum şansını artırdığını gösteren güçlü kanıtlarımız olmadığı için hastalarıma rutin olarak önermiyorum.

Eczanede satılması veya takviye olarak sunulması, herkesin kendi kendine kullanabileceği anlamına gelmiyor. Özellikle gebelik planlayan kadınların hormon içeren ürünlere doktor değerlendirmesi olmadan başlamasını doğru bulmuyorum.