İçindekiler
- Amenore Nedir? Primer ve Sekonder Ayrımı
- Primer Amenore: Neden Hiç Adet Görülmez?
- Sekonder Amenore: Neden Adetim Kesildi?
- Fonksiyonel Hipotalamik Amenore (FHA): Vücudun Enerji Koruma Modu
- Prematür Over Yetmezliği (POI): ESHRE 2024 Kılavuz İlkeleri
- Tiroid ve Prolaktin: Başlangıç Değerlendirmesinin Parçası
- Adım Adım Tanı Algoritması: Muayenede Ne Yapılır?
- Uzun Süren Amenore Neden İzlenmeli?
- Dr. Aksoy’a sorulan sorular
Adet görememeyi (amenore) yalnızca strese bağlamak doğru olmaz. Neden yumurtalıkta, beyindeki hormon merkezlerinde (hipotalamus ve hipofiz) veya rahimde olabilir. Gebelik dışlandıktan sonra FSH ve östradiol hormonlarına birlikte bakılır; bu ikili, nedenin bunlardan hangisinde olduğunu ayırmaya yardımcı olur. Süt hormonu prolaktin ile tiroid işlevini gösteren TSH de ilk istenen tahliller arasındadır.
Amenore Nedir? Primer ve Sekonder Ayrımı
Amenore, adet kanamasının hiç başlamaması (primer) ya da başlamışken kesilmesidir (sekonder). İki grup şu ölçütlerle ayrılır:
| Tip | Tanım | İlk düşünülen nedenler |
|---|---|---|
| Primer Amenore | 15 yaşına kadar adet başlamamış olması veya meme gelişimi başladıktan sonra 5 yıl içinde adet görülmemesi. Ergenlik bulguları 13 yaşına kadar başlamadıysa daha erken değerlendirme gerekir. | Yapısal gelişim farklılıkları, kromozomal veya gonadal nedenler, hipotalamus-hipofiz kaynaklı durumlar. |
| Sekonder Amenore | Daha önce adet gören birinde adetin kesilmesi: döngüsü düzenli olanlarda 3 ay, düzensiz olanlarda 6 ay veya daha uzun süre adet olmaması. Gebelik ve diğer fizyolojik (doğal) nedenler önce dışlanır. | Gebelik, polikistik over sendromu (PCOS), enerji eksikliği ve fonksiyonel hipotalamik amenore (FHA), tiroid veya prolaktin bozuklukları, prematür over yetmezliği (POI) ve yapısal nedenler. |
Gebelik, emzirme ve menopoz dışındaki adet görememenin sıklığı, primer ve sekonder birlikte, yaklaşık %3–4’tür (ASRM 2024). Primer amenore çok daha nadirdir.
Üreme çağında adet kesildiğinde ilk iş kanda veya idrarda gebelik testi yapmaktır. Gebelik dışlandıktan sonra hormonlara ve üreme organlarının yapısına bakılır.
Adet üç ay boyunca gelmezse, gecikmeler tekrarlarsa veya baş ağrısı-görme bozukluğu, memeden süt gelmesi, hızlı tüylenme ya da şiddetli ağrı eşlik ederse değerlendirme geciktirilmemelidir.
Primer Amenore: Neden Hiç Adet Görülmez?
Primer amenorede boy, meme gelişimi, tüylenme, koku alma ve anatomik bulgular birlikte değerlendirilir. Hangi nedenin daha sık görüldüğü merkeze ve incelenen hasta grubuna göre değişir.
| Neden grubu | Tipik bulgular |
|---|---|
| Yapısal nedenler (MRKH ve çıkış yolu anomalileri) | Rahim veya vajina gelişim farklılıkları kanamanın başlamasını engelleyebilir; yumurtalık işlevi normal olabilir. |
| Gonadal nedenler (Turner sendromu ve diğerleri) | FSH yüksek, östradiol düşük olabilir; kromozomal ve gonadal değerlendirme gerekebilir. |
| Hipotalamus-hipofiz nedenleri | FSH, LH ve östradiol düşük olabilir; enerji eksikliği, stres, ilaçlar veya hipofiz hastalıkları araştırılır. |
| Diğer endokrin nedenler | Tiroid, prolaktin, androjen fazlalığı ve daha nadir nedenler klinik bulgulara göre değerlendirilir. |
Kanıt kutusu: Primer amenore nedenlerinin sıklığı merkezden merkeze değişir
Hindistan ve Tayland’daki üçüncü basamak serilerinde Müllerian anomaliler en sık neden olarak bildirilmiştir. ABD’deki 252 hastalık seride ise yumurtalık yetmezliği en sık neden olarak bildirilmiştir. Bu seri yalnızca primer amenoreyi değil, ergenlik gelişimindeki bozuklukların tümünü kapsar. Bu fark, seçilen popülasyonu ve başvuru yolunu yansıtır; tek bir “en sık neden” yüzdesini her ülkeye taşımak doğru değildir. (Kaynaklar: Kriplani ve ark., 2017; Tanmahasamut ve ark., 2011; Reindollar ve ark., 1981)
1. Müllerian agenezi (MRKH sendromu)
Vajinanın üst kısmı ve rahim doğuştan gelişmemiştir. Genetik yapı çoğunlukla 46,XX’tir; yumurtalık işlevi genellikle korunur. Bu nedenle meme gelişimi ve boy uzaması çoğu kişide olağandır. Tanı pelvik ultrason ve gerektiğinde MR ile doğrulanır.
2. Turner sendromu (45,X)
X kromozomlarından birinin tamamen ya da kısmen eksik olması veya yapısal bozukluğu sonucu ortaya çıkar. Yumurtalık işlevi çoğu olguda azalır. Mozaik karyotiplerde spontan puberte veya adet görülebilir. FSH yükselebilir; östrojen üretimi azalabilir. Kalp-damar, böbrek ve kemik gelişimi açısından çok disiplinli takip gerekir.
3. Hipogonadotropik hipogonadizm
Hipotalamustan salgılanan GnRH yetersizdir. Yumurtalıklara “çalış” sinyali gitmediği için hormon üretimi başlamaz. Koku alma duyusunun olmamasıyla seyreden Kallmann sendromu bu tablonun tipik bir örneğidir.
Sekonder Amenore: Neden Adetim Kesildi?
Daha önce adet gören birinde adetin neden kesildiğini anlamak için hormonlara bakılır: FSH, östradiol, prolaktin ve TSH. Belirtiler, muayene ve görüntüleme tabloyu tamamlar. Aşağıdaki dört başlık bu sonuçlara göre yapılmış sade bir gruplamadır; eski WHO grup adlarıyla birebir eşleşmez. FIGO sınıflaması ise yumurtlama bozukluklarını klinik kümeler içinde ele alır.
1. Düşük gonadotropin ve düşük östradiol paterni
Beyin-hipofiz sinyalleri azalınca FSH ve LH düşük ya da düşük-normal, östradiol ise düşük olabilir. En yaygın örnek, kilo kaybı, yoğun spor veya stresle ilişkili fonksiyonel hipotalamik amenoredir (FHA). Hipofiz hastalıkları da bu gruptadır.
2. Normal gonadotropinlerle ovulasyon bozukluğu
FSH ve östradiol çoğu zaman normal sınırlardadır, ama yumurtlama yine de düzenli olmayabilir.
- Polikistik over sendromu (PCOS) bu grupta sık görülür; tanı yalnızca ultrasona veya tek bir hormon sonucuna dayanmaz.
- Tiroid bozuklukları ve prolaktin yüksekliği ayrı hormonal nedenlerdir; bu gruplamadan bağımsız olarak amenoreye yol açabilir.
3. Yüksek FSH ile over işlev kaybı
40 yaşından önce en az 4 aylık amenore (veya belirgin adet düzensizliği) ve FSH > 25 IU/L POI değerlendirmesini gündeme getirir. ESHRE 2024’e göre tek bir yüksek FSH ölçümü yeterli olabilir. Sonuç belirsizse FSH tekrarlanır. AMH yardımcı olabilir ama tek başına tanı koydurmaz; ayrıntısı aşağıda, POI bölümünde.
4. Anatomik / çıkış yolu bozuklukları
Hormonlar ve yumurtalık işlevi normal olduğu hâlde, kanın dışarı çıkmasını önleyen yapısal bir engel bulunabilir. En tipik örnek, geçirilmiş kürtaj, rahim içi operasyon veya enfeksiyon sonrası rahim duvarlarının birbirine yapışmasıdır (Asherman sendromu).
Fonksiyonel Hipotalamik Amenore (FHA): Vücudun Enerji Koruma Modu
FHA, anatomik veya diğer organik nedenler dışlandıktan sonra düşünülür. Enerji yetersizliği, yoğun egzersiz ve psikolojik stres sık görülen etkenlerdir; mekanizma tek bir hormona indirgenemez.
- Yetersiz enerji alımı: Alınan kalorinin harcanan enerjiye yetmemesi (katı diyetler, hızlı kilo kaybı).
- Aşırı egzersiz: Vücut kapasitesini aşan ağır kardiyo veya dayanıklılık antrenmanları.
- Yoğun psikolojik stres: Sınav dönemleri, duygusal travmalar, kronik anksiyete ve uyku bozuklukları.
Enerji yetersizliği ve stres, beyinden yumurtalığa uzanan hormon zincirinin (hipotalamus-hipofiz-yumurtalık ekseni) çalışmasını etkileyebilir; bunun sonucunda yumurtlama ve östrojen üretimi azalabilir. Süreç her kişide aynı biçimde ilerlemez.
Tedavi yaklaşımı: Temel adımlar şunlardır: beslenme uzmanı eşliğinde kalori alımını dengelemek, egzersiz yükünü hafifletmek ve dinlenme günlerini artırmak. Gerekirse psikolojik destek alınır, uyku düzeni güçlendirilir. Enerji dengesi düzeldikçe adet döngüsü yeniden başlayabilir; bunun ne kadar süreceği kişiden kişiye değişir ve takip gerekir. (Kaynak: Endocrine Society 2017 kılavuzu)
Prematür Over Yetmezliği (POI): ESHRE 2024 Kılavuz İlkeleri
Prematür over yetmezliği (POI), 40 yaşından önce yumurtalık işlevinin belirgin azalmasıdır. Erken yumurtalık yetmezliği veya primer over yetmezliği de denir. Avrupa İnsan Üremesi ve Embriyoloji Derneğinin (ESHRE) 2024 kılavuzuna göre:
- Sıklık: Görülme oranı tanı ölçütüne ve incelenen topluma göre değişir. Bu yüzden tek bir oran kişisel riskinizi göstermez.
- Tanı ölçütleri: 40 yaş altında en az 4 ay süren adet düzensizliği veya amenore ve kanda FSH > 25 IU/L. Sonuç klinik tabloyla uyuşmuyorsa FSH tekrar edilebilir.
- AMH’nin yeri: Düşük AMH yumurta sayısının azaldığını gösterir; tek başına menopoz veya kesin POI tanısı için yeterli kabul edilmez.
- Neden araştırması: Ameliyat, kemoterapi veya ışın tedavisi gibi bir tıbbi müdahaleye bağlı olmayan POI’de kılavuz, kromozom analizini ve FMR1 premutasyon testini tüm kadınlar için önerir.
- Yumurtalık etkinliği: Aralıklı olabilir; POI’de yumurtalık işlevi her zaman tamamen ve kalıcı olarak durmaz. Kendiliğinden yumurtlama ve gebelik olasılığı düşüktür ancak sıfır değildir.
Uzun vadeli koruma: Sakınca oluşturan bir durum (kontrendikasyon) yoksa hormon tedavisi doğal menopoz yaşına kadar önerilebilir. (C - orta/zayıf kanıt) Amaç, östrojen eksikliğinin kemiklere ve genel sağlığa etkisini azaltmaktır. Tedavinin türü yaşa, rahmin olup olmamasına, eşlik eden hastalıklara ve kişinin tercihlerine göre belirlenir.
Yumurtalık işlevini geri getirmeyi hedefleyen araştırmaların hangi aşamada olduğunu over yetmezliğinde gelecek tedaviler yazısında bulabilirsiniz. Bu yöntemlerin hiçbiri bugün standart tedavi değildir.
Tiroid ve Prolaktin: Başlangıç Değerlendirmesinin Parçası
Adet görememe araştırılırken TSH ve prolaktine çoğu hastada en başta bakılır. Sonuçlar; kullanılan ilaçlar, belirtiler ve diğer hormonlarla birlikte yorumlanır.
1. Prolaktin (süt hormonu) yüksekliği
Yüksek prolaktin yumurtlama sinyallerini baskılayabilir. Göğüslerden süt veya sıvı gelmesi (galaktore) eşlik edebilir. Ayrıntılar hiperprolaktinemi ve kısırlık rehberinde anlatılıyor.
- Nedenleri: Hipofizdeki iyi huylu tümörler (prolaktinoma); bazı antipsikotikler, antidepresanlar ve metoklopramid gibi bulantı ilaçları; hipotiroidi; böbrek yetmezliği; stres veya göğüs duvarı tahrişi. Bu yüzden prolaktin sonucu yorumlanırken ilk bakılanlardan biri kullandığınız ilaçlardır. İlacı kendi başınıza bırakmayın; reçete eden hekimle konuşun.
- Tedavisi: Nedene göre planlanır. Prolaktinoma gibi bazı durumlarda kabergolin veya bromokriptin kullanılabilir. Prolaktinin ve adet düzeninin tedaviye yanıtı kişiden kişiye değişir.
2. Tiroid bezi düzensizlikleri (hipotiroidi)
Tiroidin az çalışması metabolizmayı yavaşlatır ve adet düzenini bozabilir. Hipotiroidide artan TRH hormonu, prolaktini de dolaylı olarak yükseltebilir.
Uygun tiroid tedavisi prolaktini ve adet düzenini düzeltebilir. Sonuçlar normale dönmüyorsa veya başka belirtiler varsa değerlendirme sürdürülür.
Adım Adım Tanı Algoritması: Muayenede Ne Yapılır?

Şema soldan sağa okunur: gebelik testi (pozitif ya da negatif), hormon testleri (düşük, yüksek ya da normal sonuç) ve ultrason; en sağdaki yumurtalık ve rahim simgeleri nedenin aranacağı yeri gösterir. Önce gebelik dışlanır; ardından TSH, prolaktin ve FSH gibi hormon testleri ve ultrasonla neden aranır. (Kaynak: ASRM 2024; Klein ve ark., 2019)
- Gebelik testi: Klinik duruma göre idrar veya kanda β-hCG ile gebelik dışlanır.
- Ayrıntılı öykü ve muayene: Kilo değişimleri, antrenman temposu, kullanılan ilaçlar ve ailede erken menopoz öyküsü sorulur.
- Temel hormon testleri:
- TSH (tiroid işlevi)
- Prolaktin (süt hormonu)
- FSH ve LH (yumurtalık uyarılma durumu)
- Östradiol (E2) (östrojen üretimi)
- Testosteron / DHEAS (tüylenme veya akne artışı varsa)
- Pelvik ultrason: Rahim iç tabakasının (endometrium) kalınlığı, rahim yapısı ve yumurtalıklardaki foliküllerin (yumurta keseciklerinin) dağılımı incelenir.
- Gerekirse ileri tetkikler: Kalıcı prolaktin yüksekliği veya baş ağrısı-görme bozukluğunda hipofiz MR’ı; POI şüphesinde nedene yönelik genetik değerlendirme; rahim içi yapışıklık şüphesinde rahim boşluğunun (kavite) incelenmesi planlanabilir.
Uzun Süren Amenore Neden İzlenmeli?
Adetin uzun süre olmaması yalnızca çocuk isteyenleri ilgilendirmez; genel sağlık açısından da izlenmesi gerekir:
- Kemik yoğunluğu kaybı: Östrojen, kemik yapımını ve kemik kütlesinin korunmasını destekler. Uzun süren östrojen eksikliği genç yaşta bile kemik erimesine (osteopeni/osteoporoz) zemin hazırlayabilir. (C - orta/zayıf kanıt)
- Kalp-damar ve metabolik etkiler: Uzun süreli östrojen eksikliği veya PCOS’a eşlik eden metabolik sorunlar, kişinin genel risk profiliyle birlikte değerlendirilir.
- Rahim iç tabakasının kalınlaşması: PCOS gibi kronik yumurtlamama durumlarında rahim iç tabakası uzun süre progesteron etkisi olmadan kalabilir. Koruyucu yaklaşım kişiye göre planlanır.
Dr. Aksoy’a sorulan sorular
Adet gecikmesinde ne zaman doktora gidilmeli?
Adetiniz birkaç gün geciktiğinde hemen endişelenmenize gerek yok. Stres, kilo değişiklikleri, hastalıklar veya yumurtlamanın gecikmesi gibi nedenlerle adet döngüsünde zaman zaman değişiklikler olabilir.
Ancak gebelik ihtimali varsa ilk yapmanız gereken gebelik testidir. Daha önce düzenli adet gören bir kadında üç ay boyunca adet olmaması mutlaka araştırılmalıdır. Adetleri zaten düzensiz olan kadınlarda ise altı ay adet görülmemesi değerlendirme gerektirir. Bunlar mutlaka beklenmesi gereken süreler değildir; özellikle gebelik planlıyorsanız daha erken başvurmanızı öneririm.
Polikistik over sendromu, tiroid hastalıkları, prolaktin yüksekliği ve yumurtalık fonksiyonlarındaki bozukluklar adet gecikmesine yol açabilir. Benim için önemli olan yalnızca ilaç vererek adet kanaması oluşturmak değil, adetin neden geciktiğini anlamaktır.
Doğum kontrol hapını bıraktıktan sonra adet gelmezse ne yapmalı?
Doğum kontrol hapını bıraktıktan sonra adet döngüsünün yeniden düzenlenmesi birkaç hafta, bazen birkaç ay sürebilir. Ancak önemli bir noktayı açıklamak istiyorum: Doğum kontrol hapları yumurtalık rezervini tüketmez ve kalıcı kısırlığa neden olmaz.
Hapı bıraktıktan sonra adet görmüyorsanız öncelikle gebelik ihtimalini dışlamak gerekir. Çünkü ilk adet kanamasından önce bile yumurtlama gerçekleşebilir ve hamile kalabilirsiniz. Üç ay geçmesine rağmen adet başlamadıysa değerlendirme öneririm. Özellikle hap kullanmadan önce de adetleriniz düzensizse, polikistik over sendromu veya başka bir hormonal sorun yeniden ortaya çıkmış olabilir.
Gerektiğinde ultrason ve hormon testleriyle durumu araştırırız. Yalnızca adet görmek için yeniden doğum kontrol hapına başlamak, altta yatan sorunu çözmeyebilir. Gebelik planlayan hastalarımda önceliğim kendiliğinden yumurtlamanın gerçekleşip gerçekleşmediğini belirlemektir.
Amenore (adet görememe) hamile kalmaya engel midir?
Amenore, yani adet kanamasının olmaması, tek başına kısırlık anlamına gelmez. Ancak nedenine bağlı olarak hamile kalmayı zorlaştırabilir. Çünkü adet göremeyen kadınların önemli bir bölümünde yumurtlama da gerçekleşmez.
Örneğin polikistik over sendromunda yumurtlamayı ilaçlarla sağlayarak gebelik elde etmek çoğu zaman mümkündür. Tiroid bozuklukları veya prolaktin yüksekliği gibi nedenlerde ise altta yatan sorunun tedavisiyle yumurtlama yeniden başlayabilir. Ancak erken yumurtalık yetmezliği veya hipotalamik amenore gibi durumlarda yaklaşım farklıdır. Bu nedenle amenore yaşayan her kadına aynı tedaviyi uygulamıyoruz.
Öncelikle gebelik testi, ultrason ve gerekli hormon incelemeleriyle nedeni belirliyoruz. Ayrıca adet görmemek, kesinlikle yumurtlama olmadığı veya gebelik oluşamayacağı anlamına da gelmez. Benim yaklaşımım adet kanamasını ilaçla oluşturmakla yetinmek değil, yumurtlama fonksiyonunu değerlendirerek gebeliğe engel olan asıl sorunu çözmektir.
Üreme Tıbbı ve Tüp Bebek Uzmanı
Bilimsel inceleme ayrıntıları
- Kaynakların son tarandığı tarih:
- 24 Eylül 2026
- İnceleme kapsamı:
- Primer ve sekonder amenore tanı adımları, primer amenore neden dağılımındaki merkezler arası farklar, WHO/FIGO yumurtlama bozukluğu sınıflaması, ESHRE 2024 POI tanı kriteri (tek FSH ölçümü), FHA yönetimi, hiperprolaktinemi nedenleri ve POI'de hormon tedavisi önerisi
- Bu güncellemede:
- 10 Kasım 2026: “Dr. Aksoy'a en sık sorulan sorular” bölümü eklendi. Üç soruyu Dr. Aksoy yanıtladı ve yayımlanan hâlini aynı gün onayladı; önceki altı editöryal soru-cevap kaldırıldı. Özet ve gövde sadeleştirildi, yazım ve anlatım düzeltildi; primer amenore nedenlerinin dağılımına ilişkin çalışma ayrıntısı kanıt kutusuna alındı. ESHRE 2024 genetik test önerisi, amenore sıklığının kapsamı ve kanıt kutusundaki ABD serisinin kaynağı düzeltildi; gecikmeden başvurmayı gerektiren belirtiler gövdeye geri eklendi. Kanıt derecesi, dayanak kılavuzların kendi kanıt düzeyine göre B'den C'ye çekildi. Bilgi taşımayan bir gövde görseli kaldırıldı; başlık ve arama açıklaması düzeltildi. “Dr. Aksoy'un yaklaşımı” metninde “hormonal korunma” ifadesi Dr. Aksoy'un isteğiyle netleştirildi. Dr. Aksoy bu değişiklikleri aynı gün onayladı.
Kanıt durumu: C · Orta / Zayıf Vaka-kontrol veya gözlemsel veri ağırlıklı
Kaynaklar
10 referans
- 1
Panay N, Anderson RA, Bennie A et al. Evidence-based guideline: premature ovarian insufficiency. Human Reproduction Open (2024)
Bilimsel yayın
- 2
Gordon CM, Ackerman KE, Berga SL et al. Functional Hypothalamic Amenorrhea: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism (2017)
Bilimsel yayın
- 3
Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine. Current evaluation of amenorrhea: a committee opinion. Fertility and Sterility (2024)
Bilimsel yayın
- 4
Klein DA, Paradise SL, Reeder RM. Amenorrhea: A Systematic Approach to Diagnosis and Management. American Family Physician (2019)
Bilimsel yayın
- 5
Balen AH, Tamblyn J, Skorupskaite K, Munro MG. A comprehensive review of the new FIGO classification of ovulatory disorders. Human Reproduction Update (2024)
Bilimsel yayın
- 6
Melmed S, Casanueva FF, Hoffman AR et al. Diagnosis and Treatment of Hyperprolactinemia: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism (2011)
Bilimsel yayın
- 7
Meczekalski B, Katulski K, Czyzyk A et al. Functional hypothalamic amenorrhea and its influence on women's health. Journal of Endocrinological Investigation (2014)
Bilimsel yayın
- 8
Kriplani A, Goyal M, Kachhawa G, Mahey R, Kulshrestha V. Etiology and management of primary amenorrhoea: A study of 102 cases at tertiary centre. Taiwanese Journal of Obstetrics & Gynecology (2017)
Bilimsel yayın
- 9
Tanmahasamut P, Rattanachaiyanont M, Dangrat C et al. Causes of primary amenorrhea: a report of 295 cases in Thailand. Journal of Obstetrics and Gynaecology Research (2011)
Bilimsel yayın
- 10
Reindollar RH, Byrd JR, McDonough PG. Delayed sexual development: a study of 252 patients. American Journal of Obstetrics and Gynecology (1981)
Bilimsel yayın


