PGT ile Cinsiyet Seçimi: Türkiye'de Yasal mı?

PGT ile Cinsiyet Belirlenebilir mi?

PGT (Preimplantasyon Genetik Test), tüp bebek tedavisinde embriyoların genetik yapısını transfer öncesinde inceleyen bir testtir. Bu test sırasında embriyonun cinsiyet kromozomları da (XX = kız, XY = erkek) tespit edilebilir. Ancak tespit edebilmek ile cinsiyet seçimi yapabilmek aynı şey değildir.

---

Türkiye’de Cinsiyet Seçimi Yasaktır

Türkiye’de cinsiyet seçimi, T.C. Sağlık Bakanlığı ÜYTE (Üremeye Yardımcı Tedavi Uygulamaları) Yönetmeliği ile açıkça yasaklanmıştır. Bu yasak hem tıbbi olmayan (sosyal) nedenlerle hem de “aile dengesi” gibi gerekçelerle cinsiyet seçimini kapsar.

Yasal Çerçeve

• Tüp bebek tedavisinde embriyo seçimi yalnızca tıbbi endikasyonlarla yapılabilir
• Cinsiyet belirleme amacıyla PGT uygulanması yasaktır
• Yönetmeliğe aykırı davranan sağlık kuruluşları hakkında idari ve cezai yaptırımlar uygulanır

Tek İstisna: Cinsiyete Bağlı Genetik Hastalıklar

Bazı genetik hastalıklar yalnızca belirli bir cinsiyeti etkiler. Bu hastalıklara “X’e bağlı hastalıklar” denir ve genellikle erkek çocuklarda ortaya çıkar. Örnekler:

• Hemofili (Kan durdurulamama hastalığı): Kanın pıhtılaşmasını sağlayan faktörlerin eksikliği
• Duchenne Kas Distrofisi (DMD): Kasların ilerleyici şekilde güçsüzleşmesi
• Fragile X Sendromu: Zihinsel gelişim geriliğine yol açabilen genetik bozukluk

Bu hastalıkların taşıyıcısı olan çiftlerde, hastalığın embriyoya geçişini önlemek amacıyla PGT-M uygulanabilir. Bu durumda cinsiyet bilgisi hastalık taramasının doğal bir sonucu olarak ortaya çıkar — amaç cinsiyet seçimi değil, hastalıktan korunmadır.

Önemli: Bu istisna yalnızca genetik testlerle doğrulanmış taşıyıcılık durumunda ve tıbbi gerekçeyle uygulanır. Sosyal nedenlerle cinsiyet seçimi hiçbir koşulda yapılmaz.

---

PGT’nin Asıl Amacı Nedir?

PGT, cinsiyet seçimi için değil, embriyoların genetik sağlığını değerlendirmek için kullanılan bir araçtır:

PGT-A (Anöploidi Taraması)

• Kromozom sayısı anomalilerini tespit eder
• İleri yaş, tekrarlayan düşükler ve başarısız transferlerde önerilir
• Amacı: genetik olarak normal embriyoyu seçerek başarı oranını artırmak

PGT-M (Monogenik Hastalık Taraması)

• Bilinen tek gen hastalıklarını embriyoda tarar
• Taşıyıcı çiftlerde hastalığın çocuğa geçmesini önler
• Kistik fibrozis, talasemi, SMA gibi hastalıklar için uygulanır

PGT-SR (Yapısal Yeniden Düzenleme)

• Kromozomlardaki yapısal bozuklukları (translokasyon vb.) tarar
• Anne veya babada yapısal kromozom anomalisi saptanmışsa önerilir

---

Neden Cinsiyet Seçimi Etik Açıdan Sorunludur?

Dünya genelinde cinsiyet seçimi tartışmalı bir konudur. Uluslararası tıp otoriteleri (ESHRE, ASRM) bu konuda çeşitli kaygılara dikkat çekmektedir:

• Cinsiyet ayrımcılığı riski: Sosyal nedenlerle cinsiyet seçimi, toplumsal cinsiyet eşitsizliğini derinleştirebilir
• Demografik dengesizlik: Bazı toplumlarda belirli bir cinsiyetin tercih edilmesi nüfus dengesini bozabilir
• Tıbbi kaynakların amacı dışında kullanımı: PGT gibi değerli tıbbi araçların sosyal tercihler için kullanılması, asıl ihtiyacı olan hastaların erişimini zorlaştırabilir
• Etik sınırların belirsizleşmesi: Cinsiyet seçimi, gelecekte diğer fiziksel özellik seçimlerine kapı açabilir

---

Sık Sorulan Sorular

PGT yaptırdığımda embriyomun cinsiyetini öğrenebilir miyim? PGT-A veya PGT-M sonuçlarında cinsiyet bilgisi teknik olarak ortaya çıkar. Ancak Türkiye’de bu bilgi hastalara cinsiyet seçimi amacıyla paylaşılmaz. Yasalar gereği, cinsiyet bilgisi yalnızca cinsiyete bağlı genetik hastalık riski olan çiftlere ve tıbbi gerekçeyle iletilir.

Yurt dışında cinsiyet seçimi yaptırmak yasal mıdır? Bazı ülkelerde cinsiyet seçimi serbesttir, bazılarında yasaktır. Ancak Türkiye’de faaliyet gösteren sağlık kuruluşlarının hastaları bu amaçla yurt dışına yönlendirmesi de yönetmeliğe aykırıdır.

Cinsiyete bağlı hastalık taşıyıcısıyız, ne yapmalıyız? Doktorunuz sizi genetik danışmanlık birimine yönlendirecektir. Taşıyıcılığınız genetik testlerle doğrulandıktan sonra PGT-M ile hastalığın embriyoya geçip geçmediği taranabilir. Bu işlem tamamen yasal ve tıbbi endikasyona dayalıdır.

PGT embriyoya zarar verir mi? Modern biyopsi tekniklerinde embriyonun bebeğe dönüşecek kısmına dokunulmaz. Dış tabakadan (trofektoderm) birkaç hücre alınır. Embriyo hasar riski %1’in altındadır.

---

Sonuç

PGT, tüp bebek tedavisinde genetik hastalıkları önlemek ve sağlıklı embriyo seçimini sağlamak amacıyla kullanılan bilimsel bir araçtır. Cinsiyet seçimi amacıyla kullanılması Türkiye’de yasaktır. Tek istisna, cinsiyete bağlı genetik hastalıkların önlenmesi gibi tıbbi gerekçelerdir.

Genetik hastalık taşıyıcılığı konusunda endişeniz varsa, doktorunuz ve genetik danışmanınız size en uygun yaklaşımı belirleyecektir. PGT hakkında detaylı bilgi için Genetik Testler rehberimizi inceleyebilirsiniz.

---

Kaynaklar:

1. T.C. Sağlık Bakanlığı. Üremeye Yardımcı Tedavi Uygulamaları ve Üremeye Yardımcı Tedavi Merkezleri Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete. 2014; Sayı: 29217.
2. ESHRE Task Force on Ethics and Law. The welfare of the child in medically assisted reproduction. Hum Reprod. 2007;22(10):2585-2588. doi:10.1093/humrep/dem237
3. Practice Committee of ASRM. Use of preimplantation genetic testing for monogenic defects (PGT-M) for adult-onset conditions: an Ethics Committee opinion. Fertil Steril. 2018;109(6):989-992. doi:10.1016/j.fertnstert.2018.01.028